قاضى احمد تتوى / آصف خان قزوينى
4339
تاريخ الفي ( فارسى )
از ختاى ده تومان لشكر به مدد دوآ خان آمد . و دوآ خان جمعى از هزارههاى خود را بر سر خانههاى هزارهء چاپار فرستاد . هزارههاى چاپار چون از پريشانحالى خانههاى خود مطلع بودند بالضروره متفرق شدند و به خانههاى خود رفتند . چاپار متحير ، با اندك مايه مردم برجاى ماند . پسر عمّ دوآ خان بر سر وى راند ، و او گريزان شده ، آخر الأمر چون چاره نيافت به ايلى درآمد . دوآ كه به مكر و حيله مشهور و معروف بود ، سوگندان ياد كرد كه « من از اين حالات اطلاعى نداشتم و امرا خلاف كردند . » و او را نزد خود جاى داده ، بعد از آن ، تمامى فرزندان قايدو را گرفته نزد دوآ خان مىآوردند و دوآ لشكرى بر سر اردوى تيمور الوكان ، دختر قايدو فرستاد كه اردوى او را كه در كمال معمورى بود غارت كرده هر دو پسرش را گرفته در آب غرق كردند و تيمور الوكان را در نمد پيچيده كشتند . و خانوادهء قايدو برافتاد و دوآ خان به كمال عظمت و اقتدار رسيد . و در مدت دو ماه ، چهل نوبت طوى كرد و در آن طوىها ششصد و چهل شاهزاده حاضر بودند . و در آن مجلس دوآ با چاپار استخفاف بسيار كرد . پادشاهى الوس قايدو را كه از وى بجز نامى نمانده بود ، به برادر چاپار ، مكجار « 1 » داد . و چاپار را در يورت مادرش گذاشت . مكجار و چاپار چون يقين مىدانستند كه دوآ خان عن قريب به قتل ايشان اقدام خواهد نمود ، گريخته به خان باليغ رفتند و ملازمت قاآن مىنمودند . و در اين سال تيمور قاآن كه حاكم مطلق العنان ايل و الوس چنگيز خانى بود ، جهان را وداع كرد و درگذشت ، و صندوقش را نزد پدر و جدش دفن كردند ، و حكومت ايل و الوس بر قوشيلاى قاآن مفوّض شد . و بعد از اين ديگر مورخان را از احوال سلاطين ختا اطلاعى نيست و از سلاطين ختا به مجرد اطلاع بر اسامى اكتفا نمودهاند ، و در بعضى اوقات كه سلاطين ماوراء النهر با ايشان نزاع مىكردهاند مجال باد نوبت مزبور نبود . و ميرزا الغ بيگ در الوس اربعه آورده كه عدد سلاطين ختاى كه به قاآن ملقب شدند ، نوزده نفر بودند . ششم نفر از آن جمله مذكور شد و هفتم ولد قوشيلاى توقتاى بود كه در زمان حكومت او را بيلكتو خواندند . هشتم ، انوشيروان . نهم ، قاآنى كه با دالستوقاى دوآ خان معاصر بود و به جوبك شاه ملقّب بود . و چاپار ولد قايدو را او نوازش كرد و چند مرتبه لشكر او را با البوقا ولد دوآ خان منازعات شد ، و با اولجايتو سلطان دوستى داشت و ايلچيان مىفرستاد . دهم ، توقتيمور بن تيمور قاآن . يازدهم ، بيسوداد . دوازدهم ، اسكه ابن بيسورداد . سيزدهم ، ايلنگ قاآن . چهاردهم ، كيتمور بن اركتمور . پانزدهم ، ايلچى تيمور قاآن كه بابرى نام داشت [ 396 ب ] و به ملازمت امير تيمور گوركان
--> ( 1 ) . تاريخ اولجايتو : يا بكجار [ ؟ ] .